बकरीच्या बदल्यात धान्य हा हिशेब जमेना तेव्हा
2600 वर्षांपूर्वी माणसाने कवड्या, शिंपले जमवले,
दगड शोधले, धातूची नाणी पाडली, नोटा छापल्या
आणि आता तर पैसा म्हणजे नुस्ते स्क्रीनवरचे आकडे!
आपण खिशातल्या पाकिटातून नोटा काढून
खर्च करतो आणि क्यू आर कोड स्कॅन करून
फक्त आकड्यांनी 'पेमेंट' करतो, तेव्हा
पैशाबरोबरचे आपले वर्तन नेमके कसे बदलते?
खिशात पाचशेच रुपये असले, तरी
तरुण मुले सिनेमाच्या तिकिटावर
तीन-साडेतीनशे का उडवतात?
वरून शंभरची कॉफी कशी पितात?
बिल गेट्स असो नाहीतर मार्क झकरबर्ग,
पश्चिमेकडील धनाढ्य अब्जावधी डॉलर्सच्या
साम्राज्यातला बहुतांश पैसा समाजाला देतात,
भारतासह पूर्वेकडील देशांत मात्र संपत्ती
मुलाबाळांकडेच सरकत राहाते...हे कसे?
सरकारकडून दरमहा पैसे येतात,
त्याचे या बायका काय करतात?
त्या हक्काच्या पैशामुळे काय बदलते?
त्यांचे राजकीय मत? घरातले स्थान?
की संसारातला मान?
महानगराच्या गजबजलेल्या चौकातला भिकारी
दिवसाला ८०० ते १००० रुपयांपर्यंत
कमाई सहज करतो. कुंभमेळ्यात
एका भिकाऱ्याची महिन्याची कमाई
लाखभर रुपयांपेक्षा जास्त होते,
यावर तुमचा विश्वास बसेल?
पैसा नावाची गोष्ट इथे पोचतच नाही.
तरुण पोरे उडून गेली की उरलेसुरले लोक
भुकेशी झगडत वाघासोबत राहातात.
'विकास' आणि 'प्रगती' ही दोन्ही भावंडे
गेल्या पंच्याहत्तर वर्षांत इथे पोचलेलीच नाहीत!
रस्त्यासाठी जमीन गेली, आणि वर्षाकाठी
जेमतेम दोन-तीन लाखाची जुळवणाऱ्या कुटुंबात
अचानक दोन-तीन कोटी रुपये आले.
पुढे काय झाले?
एका विशिष्ट टप्प्यावर पैसा कमावणे थांबवून,
खर्चाला लगाम घालून नवे सुख्
शोधणारे लोक या जगात आहेत.
त्यांना हे कसे जमते?
३ महिने फिरायचे म्हणून बाहेर पडलो, ते
थेट ३ वर्षांनंतर ५ खंड आणि ३५ देश फिरूनच
घरी परतलो. पैशाविना काही अडले नाही!
२००८ साली मी ठरवले, पुढले वर्षभर
पैसा न वापरता जगून पाहू! – सोपे नव्हतेच!
शिकत, शोधत गेलो... तसे पर्याय सापडले.
- पुढे मी तीन वर्षं पैशाशिवाय मजेत जगलो.
त्याची कहाणी!
कुटुंबातल्या नात्यांना पैसा सुरक्षेची ऊब देतो,
की अती हव्यास आणि महत्त्वाकांक्षांच्या सुरीने
आनंदाचे, सुखा-समाधानाचे तुकडे पाडतो?
राज कपूरच्या काळात सिनेमातले श्रीमंत लोक दुष्ट(च) असत.
मग 'फेकलेले पैसे उचलत नाही जा' म्हणणारा
अँग्री यंग मॅन आला आणि आता बॉलिवुडकरता
हजार पाचशे कोटी म्हणजे चिल्लर खुर्दा!
एखादा माणूस लाखो डॉलर्स देऊन चित्र विकत घेतो
तेव्हा तो नेमके काय विकत घेत असतो?
कॅनव्हास? रंग? फ्रेम?... की त्या चित्रामागची कथा?
व्यवहार उत्तम कळणारा मी,
ठरवून बिनव्यवहारी राहिलो आहे.
पैशाचे मोल कळूनही मी माझे जगणे
त्याभोवती व्यापू दिलेले नाही.
संपत्तीसाठी सत्ता हवी, सत्तेसाठी राजकारण हवे,
राजकारणासाठी पैसा हवा; मग सत्तेतून पैसा आणि
पैशातून पुन्हा सत्ता... या गोंधळात
पैशाने लोकशाहीच विकत घेतली आहे का?
सरकारी कार्यालयात नियमानुसार
काम करण्याचे पैसे लागतात का?
अधिकारी बिनापैशाचे काम करतात का?
पैसे न घेता काम करणाऱ्या अधिकाऱ्यांना
मिळणाऱ्या पगारात भागवता येते का?
बिझनेस क्लासचे तिकीट परवडणारे भारतीय लोक
एअरपोर्टवर रांगा का तोडतात?
महागड्या गाड्या चालवणारे रस्त्यावर
राडा का घालतात?
हजारो कोटींची कमाई, खासगी विमाने,
डेस्टिनेशन वेडिंग्ज, अखंड सेलिब्रेशन
...सगळ्याची नुस्ती लयलूट आहे.
भारतातल्या नवश्रीमंतांनी या देशात
नक्की काय बदलले?
घाटकोपरला म्हाडाच्या घरात राहाणारा मुलगा
शाळेच्या कँटीनमध्ये चहा-समोसे खाता यावेत
म्हणून वडिलांकडून थोडे पैसे उधार घेऊन
स्टेशनरी विकायला सुरुवात करतो.
आणि पुढल्या चाळीस वर्षांत
दोन बिलियन डॉलर्सचे साम्राज्य उभे करतो...
या दोन टोकात काय काय घडते?
पैसा
तो किती मिळाला म्हणजे पुरेसा असतो?
विप्रो या कंपनीसाठी मी अफाट कष्ट केले .
पण संपत्तीचा संचय जमू लागला,
तसे मला प्रश्न पडत गेले.
जे मिळाले ते खरेच माझे एकट्याचे आहे का?
कसे असेल?
सॅम ऑल्टमन आणि इलॉन मस्क म्हणतात
यंत्रं पुरेशा वस्तू आणि सेवा निर्माण करू लागतील,
तेव्हा काम करणं ऐच्छिक असेल आणि
पैसा अप्रासंगिक!
मुबलकतेच्या या ‘रामराज्या’त खरंच पैसा संपेल?
मला आयएसएस ऑफिसर व्हायचं होतं.
मी युपीएससीची तयारी करत होतो.
अचानक खुद्द अमिताभ बच्चन यांच्यासमोरच्या
हाॅट सीटवर बसून मी एक कोटी रुपये कमावले,
आणि माझं जगच बदलून गेलं.
... एका क्षणात मी रॉक स्टार होऊन गेलो.
पैसे आले. माझी स्वप्नं बदलली.
पायाखालचे रस्तेही बदलत गेले.
