
मफक्त सोळा वर्षांची एक स्वीडीश मुलगी जगभरातल्या मुलांना घेऊन रस्त्यावर उतरते आहे ती पर्यावरणाची धुळधाण करणार्या मोठय़ा माणसांना आतातरी अक्कल यावी, म्हणून! नोबेलपुरस्कारासाठी नामांकन मिळालेल्या ग्रेटा थनबर्ग हिचा लेख..
भारतीय माध्यमांमध्ये प्रथमच!
फक्त सोळा वर्षांची आहे ही मुलगी. पण, तिने अख्ख्या जगातल्या मुलांना एकत्र करून मोठय़ा माणसांना धारेवर धरलं आहे!! ‘भविष्यात या पृथ्वीवर श्वास घ्यायला शुद्ध हवा उरणार नसेल, 2030 नंतर ‘ग्लोबल वॉर्मिंग’मुळे आम्ही मुलं जीवंत तरी राहू शकू का, हेही माहिती नसेल, तर आज आम्ही शाळेत जाण्याला तरी काय अर्थ आहे?’- असा थेट प्रश्न करून शाळेत जाण्याला नकार देणार्या या मुलीचं नाव ग्रेटा थनबर्ग! आपल्या मुलाबाळांच्या वाटचा निसर्ग ओरबाडून खाणार्या प्रत्येकाला ती विचारते आहे, ‘तुम्ही मोठी माणसं तुमच्या लाडक्या मुलांच्या भविष्यावर दिवसाढवळ्या दरोडा घालून आपले खिसे भरताहात,हे लक्षात येतंय का तुमच्या?’
नोबेल पुरस्कारासाठी नामांकन मिळालेली ग्रेटा थनबर्ग हिचा लेख भारतीय माध्यमात प्रथमच!
..फक्त ‘दीपोत्सव’साठी!
निसर्ग ओरबाडून खायला सोकावलेल्या मोठ्या माणसांना जाब विचारणारी मुलं जगभर रस्त्यावर उतरत आहेत. मुलांनी उभारलेल्या या आंदोलनाची थरारक कहाणी
सोफी किव्हलॅन, केल्से कॅस्कॅडिया आणि रोज ज्युलियाना या तीन शाळकरी अमेरिकन मुली. स्वच्छ पर्यावरणाच्या हक्कासाठी या तिघींनआधी थेट बराक ओबामा आणि आता डोनाल्ड ट्रम्प यांना कोर्टात खेचलं आहे.
श्रीमंत देश, बडे नेते, बड्या कंपन्या आणि नफेखोर भांडवलदार यांच्याविरोधात शाळकरी मुलं आंदोलनाला उभी राहात आहेत! त्यातूनच ‘फ्रायडेज फॉर फ्युचर’ ही चळवळ साखळीसारखी झपाट्याने पसरते आहे. या मुलांनी आपल्या आईवडिलांच्या पिढीवर ठेवलेला आरोप अतिशय स्पष्ट आणि थेट आहे. ही मुलं म्हणतात, ‘सगळ्या मोठय़ा माणसांनी आमच्या भविष्याची धूळधाण चालवली आहे!
जगभरातल्या मुलांनी उभारलेल्या एका विलक्षण आंदोलनाची कहाणी
‘दिलीप राजगोपाल कुलसेकर’चा ए. आर. रहमान झाला, त्याची गोष्ट :
ऑस्करविजेत्या रहमानशी चेन्नईच्या स्टूडिओत मारलेल्या भन्नाट गप्पा!
जादू आहे या माणसाच्या स्वरांमध्ये!काहीतरी वेगळं वाजतं त्याच्या गाण्यात..काय असतं ते? कुठून येते ती गुंगवून टाकणारी, वेड लावणारी जादू? रहमान म्हणतो, ‘माझ्या काळजात सतत एक दु:खाचा ठोका वाजत असतो, त्यातून!!’
त्याचं आधीचं नाव दिलीप राजगोपाल कुलसेखर! तो ए. आर. रहमान झाला त्याच्या अप्पांच्या मृत्यूनंतर! तेव्हा फक्त नऊ वर्षांचा होता तो. वडील गेले, त्या दिवशी त्याचं लहानपण संपलं. शाळा सुटली. पियानो, गिटारचं शिक्षण संपलं, आणि आयुष्य सुरू झालं त्याचं..ऑस्करपर्यंत पोहोचलेली ए. आर. रहमानच्या यशाची कहाणी तशी नवीन नाही! आपल्याला माहिती नाही, ते रहमानच्या काळजात वाजणार्या दु:खाच्या ठोक्याचं रहस्य!!
ऑस्करविजेत्या ए. आर. रहमानशी चेन्नईच्या स्टुडिओत मारलेल्या भन्नाट गप्पांची एक दुखरी मैफल!
नर्मदेच्या घाटावरचा चहा, कचोर्या आणि शरीराच्या भुका मारणारे साधू..
नग्न देहांची दारं उघडून चित्रकार चंद्रमोहन कुलकर्णी यांनी हुडकलेले रंग आणि रेषा!
भोपाळपासून दोन-अडीच तासांच्या अंतरावर होशंगाबाद हे एक देखणं गाव..आणि या गावाच्या शेजारून वाहणार्या नर्मदा मैयाचा मोठा घाटही गावातच! रंग-रेषांबरोबरच ‘माणसां’ची नस पकडण्यात, दगड-धोंड्यांचं काळीज उकलण्यात माहीर असलेले चंद्रमोहन कुलकर्णी हे अवलिया चित्रकार गृहस्थ! काही कामासाठी होशंगाबादला जाऊ-येऊ लागले, आणि नर्मदेच्या घाटावरच्या साधूंची भुतं त्यांच्या मानेवर बसली..
ओळखपाळख झाली, तसा हा गृहस्थ घुसलाच साधूंच्या जगात! नर्मदेच्या घाटावरचा चहा, कचोर्या आणि शरीराच्या भुका मारणारे साधू..नग्न देहांची दारं उघडून चित्रकार चंद्रमोहन कुलकर्णी यांनी हुडकलेले रंग आणि रेषा!
‘इथे बॉलीवूडमध्ये कायमचं राहायला कोण आलंय?’
- जगाला फाट्यावर मारणारी तापसी पन्नू जेव्हा लखलखाटामागच्या अंधार्या दुनियेबद्दल खुल्लं बोलते.!
तापसी पन्नू. मुळातच स्पष्टवक्ती, फटकळ.आणि गुणी! मोठा अँटिट्यूड दाखवणा-यांना फाट्यावर मारून आपण आपला रस्ता कसा धरावा,हे बॉलिवूडला शिकवलं ते तापसीने!
मुळात कॉम्प्युटर इंजिनिअर. तिकडची उत्तम करिअर सोडून अपघातानेच बॉलिवूडमध्ये आली. आणि आता म्हणते,‘जन्मभर अँक्टिंग कोण करेल?आणि रोज रोज सुंदर दिसत राहाणं हे किती महा-बोअर आहे!!कंटाळा आला, की मी जाणार निघून!!!
एका वाक्यात दोन बॉम्ब फोडणार्या तापसी पन्नूशी गप्पा.
अख्खं जग ‘स्वत:’मध्ये गुरफटलेलं असताना काही साधी माणसं मात्र अबोलपणे सेवा करत राहतात, त्याचं रहस्य काय? - नानासाहेब आणि आप्पासाहेब धर्माधिकारी यांच्या अनुयायांबरोबर मुक्काम करून शोधलेलं आनंदाचं मूळ!
रेवदांड्याचं धर्माधिकारी घराणं हे मूळ शांडिल्य!पण त्यांनी रुजवलेली नि:स्वार्थ समाजकार्याची मुळं पुढे इतकी विस्तारत गेली की दर्यावर्दी सरखेल कान्होजी आंग्रे यांनी त्यांना किताब दिला ‘धर्माधिकारी’!! - घराण्याची ही परंपरा नानासाहेब धर्माधिकारी यांनी अखंड चालती ठेवली आणि पुढे आप्पासाहेब धर्माधिकारी यांनीही तो वसा स्वीकारला!
निरुपणातून मिळालेल्या ऊर्जेने भारावलेली साधी, सामान्य माणसं डोंगराएवढं काम उभं करतात! स्वार्थाने भरलेल्या घाईचा राक्षस पाठी लागलेल्या जगात वडाच्या डेरेदार वृक्षासारखं आल्या-गेल्याला सावली देत विस्तारत जातं. काय आहे या मागचं रहस्य?- माणसाला ‘बदलण्या’च्या एका विलक्षण सेवावृत्तीचा शोध घेत रेवदांडा आणि आसपासच्या गावांत केलेल्या भटकंतीचा खास वृत्तांत.
तळहाताएवढय़ा स्मार्टफोनवर जेव्हा अख्खा सिनेमा शूट करायचं ठरतं..
‘पॉण्डीचेरी’ या आगामी सिनेमाच्या भन्नाट अनुभवाबद्दल सचिन कुंडलकर
सचिन कुंडलकर या माणसाच्या मनात आलं, मला शहरात चालणारी, मोकळी फिल्म बनवायची आहे. फिल्म मेकिंग हा कायम कलकलाटाने भरलेला, आणि सेटवर, घरात कोंडून घातलेला अनुभवच का असावा? आपण आपली फिल्म घराबाहेर-सेटबाहेर काढू शकत नाही का? - मग उपाय निघाला, अख्खी फिल्म मोबाइल स्मार्टफोनच्या कॅमेर्यावर शूट करण्याचा! लाइट नाहीत. मोठी उपकरणं नाहीत. मेकअपवाले नाहीत. स्पॉटबॉयही नाहीत. नट, आपण आणि कॅमेरा!!! - हे ठरवून पंधरा माणसांचं युनिट पॉण्डीचेरीला गेलं, आणि पुढे काय झालं?
- सचिन कुंडलकरच्या शूटिंग डायरीतून..
मी खरी एक्झॉस्ट झाले, ती सवयीचे मुखवटे उतरवताना. साप कात टाकतो, तशीच असते ही प्रक्रिया. फार घुसमटवून टाकणारा आणि कम्फर्ट झोनच्या बाहेर ओढून काढणारा अनुभव होता तो!
नव्या सिनेमाचं शूटिंग सुरू होण्याआधी सचिन कुंडलकरने तिला सांगितलं, ‘या सिनेमासाठी मेक अप करायचा नाही. तिथे तुझा स्टाफ नसेल. सेटवर कुणीही हातात काहीही आणून देणार नाही. डोक्यावर छत्री धरायला, समोर आरसा धरायला कुणीही असणार नाही. रोज भरपूर व्यायाम करावा लागेल आणि खाण्यापिण्याची फार काळजी घ्यावी लागेल. नाहीतर स्किन खराब दिसेल. सेटवर यायला-जायला कार असणार नाही. प्रत्येकाला हॉटेलवर एक स्कूटर मिळेल. त्या स्कूटरवरून आपापलं पोहोचावं लागेल..’ काय होती सईची प्रतिक्रिया?
ती लिहिते, ‘माझ्या आत स्वत:ला जमिनीवर ठेवणारी एक सई आहे; ती बाहेर डोकावून म्हणाली, ‘हाहाहा! आता मजा येणार!’
- सई ताम्हणकर
भारताच्या जंगलांमध्ये गेली सातशे वर्षं राहतात मूळ आफ्रिकेतून आलेले ‘सिद्दी’.
आत्ता कुठे दारं उघडू लागलेल्या त्यांच्या ‘काळ्या’ गुहेत भटकून ‘परकेपणा’च्या जखमा उपसणारा एक अस्वस्थ रिपोर्ताज.
कोण आहेत ही माणसं? पूर्ण वेगळ्या चेहरेपट्टीची, वेगळ्या रंगाची, वेगळ्याच रूपाची!
हे लोक इतर भारतीयांसारखे ‘दिसत’ नाहीत, पण ते भारतीयच ‘आहेत’!
शेकडो वर्षांपूर्वी यांचे पूर्वज भारतात आले ते गुलाम म्हणून!
हे आहेत सिद्दी! किंवा बोलीभाषेत ज्यांना हबशी म्हणतात ते! आफ्रिकन वंशाचे भारतीय लोक!
या आपल्याच माणसांचा आपण छळ मांडला आहे.
काय काय सोसतात हे लोक? कोणत्या भाषेत बोलतात? काय खाता-पितात?
प्रेम-लग्नं-संसार कसे होतात त्यांचे? धुंद होऊन नाचतात तेव्हा कोणती गाणी म्हणतात?
उत्तर कर्नाटक जिल्ह्यातल्या मुंडगोड भागातल्या आत्ता कुठे दारं उघडू लागलेल्या ‘काळ्या’ गुहेत भटकून ‘परकेपणा’च्या जखमा उपसणारा एक अस्वस्थ रिपोर्ताज : मुक्ता चैतन्य
श्रीमंत आणि माजोरड्या मुंबईच्या पोटात गुप्ती फिरवल्यासारख्या जळजळीत शब्दांत आत्मसन्मानाचं रक्त काढत निघालेल्या हिपहॉपर्सच्या दुनियेचा उभा-आडवा छेद ! धारावीच्या गल्ल्यांमधून केलेल्या भटकंतीत भेटलेल्या अस्वस्थ तारुण्याच्या तिखट जगात!
धारावी! कामराज हायस्कूल आणि माटुंगा लेबर कॅम्पच्या गल्ल्या पालथ्या घालत हिंडलं की भेटते डोळ्यांत डोळा घालून आवाज चढवणार्या धारावीच्या पोरांची पिढी! ही मुलं स्पष्ट सांगतात, ‘टैम नहीं अपुनके पास, क्या बोलनेका? वैसा बोलने जैसा कुछ नहीं और फोटो मत निकालना हमारा, क्या?’ का?- कारण त्यांना त्यांचं शस्त्र सापडलं आहे. नवंकोरं शस्त्र!
हे आहेत हिपहॉपर्स! रॅपर्स, बी-बॉयर्स, बीट बॉक्सर्स आणि छुपे ग्राफिटी आर्टिस्टही! हे जग नवं आहे. आधी नव्हतं हे. त्या जगात कुणी ना कुणीतरी गात असतंच..चल निकल, चल निकल, खोल पिंजरा, चल निकलssss
श्रीमंत आणि माजोरड्या मुंबईच्या पोटात गुप्ती फिरवल्यासारख्या जळजळीत शब्दांत आत्मसन्मानाचं रक्त काढत निघालेल्या हिपहॉपर्सच्या जगाची खबर : मेघना ढोके
ज्या राजवाड्यात राजा रविवर्माचा जन्म झाला आणि मृत्यूही; त्या देखण्या वास्तूच्या बंद खोल्या उघडतात, तेव्हा आत काय दिसतं? कोण भेटतं?
- एका तलम स्पर्शाच्या घमघमत्या दुनियेत.
त्रिवेंद्रमपासून चाळीस किलोमीटरवर किलिमानूर आहे. या देखण्या गावात आहे एक चारशे वर्षांची वास्तू!!!
राजा रविवर्मा नावाच्या अद्वितीय चित्रकाराचं हे जन्मस्थान आणि मृत्युस्थानही! दार उघडलं की आत आहे शेकडो वर्षांचा ओला रंगीत इतिहास! या वास्तूमध्ये रविवर्मां यांच्या आयुष्यातली अनेक रहस्यं दडलेली आहेत आजही.. ती शोधायलाच दीपोत्सवने प्रवास केला आहे इतक्या लांबचा!
राजा रविवर्मांच्या रंग-रेषांमधल्या ‘रिकाम्या जागा’ शोधत यक्षीच्या वनातल्या पायवाटांवरली भटकंती : शर्मिला फडके
तटतटलेल्या शिडांच्या नसांमध्ये ईर्ष्या भरून अजस्र लाटा फोडणार्या समुद्रपक्ष्यांच्या जगाची सफर :
‘शिप’वरल्या आयुष्याबद्दल खुद्द अनंत सामंत !
समुद्रावरचं जग! व्यापारी जहाजांवरल्या खलाशांचं जग! या जगातले उष्ण-खारट गुंते, त्यातला बेलगाम सेक्स मराठीच्या किनार्यावर पहिल्यांदा धडकवला तो अनंत सामंत यांनी! ‘एम टी आयवा मारू’ लिहिणारा हा दर्यावर्दी लेखक वीस वर्षांनी पुन्हा परततो आहे समुद्रावरच्या त्या थरारक दुनियेत! .. फक्त ‘दीपोत्सव’साठी! सामंत लिहितात, ‘ किनारा सोडण्यासाठीच असतो, असं मानतो, तो या जगातला शिप्पी! मॅड असतो तो. समुद्रवेडा.मी होतो असा शिप्पी! कुत्र्याप्रमाणे नाक वर करून वारा हुंगला आहे मी!’
समुद्रपक्ष्यांच्या जगाची सफर घडवणारा विशेष लेख
फक्त 24 तासांत तब्बल साडेपंधरा लाख लोकांना ‘सायक्लॉन शेल्टर्स’मध्ये हलवणार्या ओरिसा सरकारच्या ‘सायक्लॉन मॅनेजमेंट’ची थक्क करणारी कहाणी.
3 मे 2019.‘फोनी’ चक्रीवादळाने ओडिशाच्या किनारपट्टीला जोरदार तडाखा दिला. ताशी दोनशे किलोमीटरच्या राक्षसी वेगानं वाहणारं पिसाट वारं आणि तुफान पावसाने चौदा जिल्ह्यांतली जवळपास वीस हजार चारशे गावं अक्षरश: धुऊन नेली. पण या इतक्या भयंकर उत्पातात जीव गमवावा लागलेल्या माणसांची संख्या होती (फक्त) 64 !- हे कसं घडलं?
त्यामागे आहे फक्त 24 तासांत तब्बल साडेपंधरा लाख लोकांना ‘सायक्लॉन शेल्टर्स’मध्ये हलवणार्या ओडिशा सरकारच्या ‘सायक्लॉन मॅनेजमेंट’ची थक्क करणारी कहाणी! - ओरिसात भटकून शोधलेली रहस्यं!!
- समीर मराठे
सेलिब्रिटीजच्या खासगी आयुष्याचा माग काढत मुंबईच्या पॉश गल्ल्यांमध्ये भटकणार्या पापाराझ्झींच्या दुनियेत घुसून शोधलेली रहस्यं
तैमूर आज शाळेत गेला का? दीपिका खरंच प्रेग्नंट आहे का? सारा अली आणि कार्तिक आर्यन ‘इन’ आहेत का? आज रणबीर अमेरिकेहून लॅँड होणार, तर त्याच्याबरोबर आलिया असणार का?
- असल्या गोष्टी शोधत सतत सेलिब्रिटीजच्या मागावर राहायचं. कॅमेरा पाठीवर मारून कुठं काय मिळतं ते हुंगत गल्ल्या पालथ्या घालत फिरायचं.
सकाळी कॅफे, दुपारी प्रॉडक्शन कंपन्यांची ऑफिसेस-स्टुडिओज, संध्याकाळी सलॉन्स-स्पा , रात्री क्लब्ज-पब्ज आणि रेस्टॉरन्ट्स.. जिकडेतिकडे दारात जाऊन घुटमळायचं.
ओळखीच्या नंबरच्या गाड्या कुठल्या गल्लीबोळात पार्क होतात, त्यावरून कोण आत्ता कुठे असेल, याचे अंदाज बांधायचे. ड्रायव्हर्स, फूड डिलिव्हरी बॉईज, जीम ट्रेनर्स, सिक्युरिटी गार्ड्स, बाउन्सर्स यांना लग्गे लावून टीप्स मिळवायच्या.
मोक्याची ठिकाणं शोधून झाडांवर चढून बसायचं. पार्क केलेल्या गाड्यांमागे आडोशाला थांबून पोझिशन घ्यायची. त्या एका ‘एक्सक्लुझिव्ह’ फोटोसाठी अखंड धडपडत राहायचं!- हे या पापाराझ्झींचं प्राक्तन!
सेलिब्रिटीजच्या खासगी आयुष्याचा माग काढत मुंबईच्या पॉश गल्ल्यांमध्ये भटकणार्या पापाराझ्झींच्या दुनियेत घुसून शोधलेली रहस्यं
- योगेश गायकवाड
हत्तींवर माणसापेक्षा जास्त प्रेम करणार्या, हत्तींच्या पोटात शिरून त्यांची भाषा शिकणार्या आनंद शिंदे या ठार ‘वेड्या’ माणसाबरोबर कमलापूरच्या जंगलात.
आनंद शिंदे. साधा, एरव्ही चारचौघांसारखा माणूस!
पण नोकरीसाठी केरळात गेलेला आनंद तिथल्या हत्तींच्या प्रेमात पडला, हत्ती याच्या प्रेमात पडले आणि त्याची अख्खी दुनियाच बदलून गेली! आज तो म्हणतो, माणसाची समजूत घालणं कठीण आहे; पण मी रागावलेल्या हत्तीशी ‘बोलून’ त्याचा राग शांत करू शकतो!
हत्तींवर माणसापेक्षा जास्त प्रेम करणार्या, हत्तींच्या पोटात शिरून त्यांची भाषा शिकणार्या एका ठार वेड्या माणसाबरोबर कमलापूरच्या जंगलात..
- सुधीर लंके
तुम्ही अजरख कापडाचा कुर्ता घातला असेल, तर त्यात उंटाचं शेण असतं, हे माहिती आहे?
- रसायनाचा स्पर्श होऊ न देता कापडात नैसर्गिक रंगांची जादू भरणार्या कच्छमधल्या ‘अजरखपूर’ची कहाणी.
आधी चोळूनचोळून खळ काढून कापड मऊ करायचं. मग हिरड्याच्या पाण्यात ते उकळण्यापासून सुरुवात! नंतर लाकूड कोरून बनवलेल्या डिझाईनचे ब्लॉक्स रंगात बुडवून मग त्याचे छापे कापडावर उठवतात. भंगारमधले लोखंडाचे तुकडे डाळीचं पीठ आणि गूळ घालून कुजवलेल्या मिश्रणातून बनलेला काळा रंगया डिझाईनमध्ये पहिल्यांदा चढवला जातो.मग डिझाईनमधले बाकीचे रंग.
जिथे जो रंग लावायचा तेवढा भाग वगळून बाकी सर्वत्र माती किंवा डिंक लावून झाकून टाकायचं,मग हे कापड ‘त्या’ एका रंगात बुडवायचं.रंग वाळला की कापड गरम पाण्यात टाकून उकळून चोळूनचोळून धुवायचं आणि परत तेच सगळं करून दुसरा रंग!
रंगही कसले? - निळीचा निळा, हळदीचा पिवळा, मेंदीचा काळपट हिरवा. हे रंग पक्के बसावेत म्हणून चिंचोक्याची पूड, चिकणी माती आणि तुरटी!!
अशा सोळा-सतरा प्रक्रिया सोळा-सतरा दिवस चालू असतात.हे ठेवूनठेवून करायचं काम! ‘आज रख..कल करना अगला काम..आज रख’ असं म्हणत करायचं. म्हणून हे ‘आजरख’!
कापडावरल्या नैसर्गिक रंगलेपनाची थक्क करणारी कहाणी
- मृदुला बेळे
छत्तीसगडच्या घनियारी गावात पंडवानी गायिका तीजन बाईंबरोबर खणखणत्या गप्पांचा एक दिवस.
काय बिशाद तुमची, की एका आवाजाकडे दुर्लक्ष कराल? आणि काय हिंमत तुमची, तो जिचा आहे; त्या स्त्रीला विसरू शकाल?
- तीजनबाई!
बिहार-छत्तीसगडच्या जुनाट परंपरा झुगारून पार लंडन-पॅरिस-रशियापर्यंत पोहोचलेल्या खणखणीत आवाजाच्या पंडवानी कलाकार! छत्तीसगडच्या घनियारी गावात तीजनबाईंबरोबर गप्पांचा एक दिवस.
- वंदना अत्रे
